Πέντε χρόνια είναι πολλά.
Έχουν περάσει πέντε χρόνια από τότε που η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας ψήφισε τον Νόμο 4800/2021, πρόταση του τότε υπουργού Δικαιοσύνης Κώστα Τσιάρα για την αναθεώρηση του οικογενειακού δικαίου, γνωστό ως νόμο για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια, νόμο Τσιάρα.
Από την αρχή έγινε σαφές ότι στο επίκεντρο της αναθεώρησης δεν βρίσκονταν το συμφέρον του παιδιού ή/και η προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας. Στο αρχικό νομοσχέδιο, όπως δημοσιεύτηκε, είδαμε διατυπώσεις που παραβίαζαν ευθέως τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης – την οποία η Ελλάδα κύρωσε το 2018 και που ορίζει ρητά ότι η ασφάλεια των θυμάτων έμφυλης βίας προηγείται κάθε ρύθμισης. Είδαμε, επίσης, να γίνεται λόγος και για την απαξιωμένη, από διεθνείς επιστημονικούς φορείς και οργανισμούς, ψευδοθεωρία της “γονεϊκής αποξένωσης”, που αντιμετωπίζει τη γνώμη του παιδιού στις δικαστικές αντιδικίες ως προϊόν υποβολής και τις γυναίκες ως χειριστικές μέγαιρες. Παραμονές της ψήφισης, ο τότε βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας Γιάννης Λοβέρδος συμπύκνωσε το πνεύμα του νόμου στη Βουλή λέγοντας ότι «ένας άντρας που χτυπάει τη γυναίκα του μπορεί να είναι καλός πατέρας».
Η κυβέρνηση αρνήθηκε να κάνει διάλογο με τις γυναικείες και φεμινιστικές οργανώσεις και τους επιστημονικούς και νομικούς φορείς που αντέδρασαν σφοδρά στην προτεινόμενη αναθεώρηση και ψήφισε τον νόμο. Αυτός ο νόμος ήταν παραγγελία. Από ισχυρούς άνδρες με διασυνδέσεις στην κυβέρνηση που βρίσκονταν σε αντιδικία με τις πρώην συντρόφους τους και ήθελαν να ρυθμίσουν τη διατροφή και την επιμέλεια με τρόπο που θα συνέφερε τους ίδιους, με τρόπο τιμωρητικό για εκείνη που αμφισβήτησε έστω και λίγο την εξουσία τους. Μαζί τους, ο στρατός του λόμπι διεκδίκησης ανδρικών δικαιωμάτων, μια ομάδα ανδρών που ονειρεύεται την επιστροφή σε παραδοσιακά μοντέλα οικογένειας και την ακύρωση των δικαιωμάτων που έχουν κατακτηθεί από τις φεμινιστικές διεκδικήσεις των τελευταίων δεκαετιών. Ανάμεσα στους ένθερμους υποστηρικτές του νόμου ήταν, επίσης, πολλοί άντρες με καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία και σεξουαλική κακοποίηση των παιδιών τους.
Τα πραγματικά ζητούμενα ήταν η μείωση της διατροφής, η συνέχιση του ελέγχου σε γυναίκα και παιδί ακόμη και μετά τον χωρισμό και η αποτροπή της καταγγελίας ή/και της καταδίκης σε περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας. Να μη ζητάνε οι γυναίκες διαζύγιο. Να σκύψουν τα κεφάλια που είχαν σηκωθεί.
Πέντε χρόνια μετά, τα αποτελέσματα από την ψήφιση του νόμου έχουν διαμορφώσει ένα τοπίο δυσοίωνο.
Οι τρεις βασικοί πυλώνες του νόμου για την Υποχρεωτική Συνεπιμέλεια:
α) η ψευδοθεωρία της “γονεϊκής αποξένωσης”
β) ο μύθος ότι οι περισσότερες καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία και σεξουαλική κακοποίηση είναι ψευδείς και
γ) το δόγμα της επικοινωνίας με κάθε κόστος, που αξιολογεί την ασφάλεια και την ευημερία του παιδιού και της πρώην συντρόφου/συζύγου ως λιγότερο σημαντική από την απώλεια του δικαιώματος επικοινωνίας του πατέρα, εάν αυτός το διεκδικήσει,
διδάσκονται στην Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών, σε ειδικούς ψυχικής υγείας και σε κοινωνικούς λειτουργούς.
Πλέον οι γυναίκες που καταγγέλλουν κακοποίηση κινδυνεύουν να χάσουν την επιμέλεια των παιδιών τους και συσσωρεύουν ποινές φυλάκισης στο κυνήγι μαγισσών του νόμου Τσιάρα. Όλο και πιο συχνά σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας διαβάζουμε ότι η γυναίκα φοβόταν να καταγγείλει την κακοποίηση τη δική της και του παιδιού της γιατί ο κακοποιητής την είχε απειλήσει ότι δεν θα ξαναδει τα παιδιά της. Η Βασιλική στην Καλαμάτα ίσως να ήταν σήμερα μαζί μας, ίσως να είχε προλάβει να φύγει, αν δεν είχε απέναντί της την απειλή του γυναικοκτόνου της “θα σου πάρω τα παιδιά”.
Σε συνθήκες δομικής έμφυλης, φυλετικής και ταξικής ανισότητας, απουσίας ενιαίου συστήματος παιδικής προστασίας και επαρκών, συμπεριληπτικών, φροντιστικών δομών για την αντιμετώπιση της έμφυλης/ενδοοικογενειακής βίας, ο νόμος για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια ήρθε ως καταλύτης και όπλο στα χέρια κακοποιητών ενάντια σε γυναίκες και παιδιά. Έχει αυξήσει ραγδαία τις δικαστικές αντιδικίες και επομένως τα χρήματα που απαιτούνται, πράγμα που καθιστά αδύνατη την υπεράσπιση των ζωών των φτωχών γυναικών και των παιδιών τους – οι άνεργες, οι μετανάστριες, οι εργάτριες, οι Ρομά, οι τρανς, οι ανάπηρες, πόσα δικαστήρια μπορούν να πληρώσουν; Η οικονομική αυτή βία συνιστά εργαλείο εκδίκησης και ελέγχου στα χέρια ανδρών που αντιμετωπίζονται με χαρακτηριστική επιείκεια από τη δικαστική εξουσία όταν δεν καταβάλλουν τη διατροφή που οφείλουν, τη στιγμή που αν μία γυναίκα τολμήσει να παραβιάσει τους όρους επικοινωνίας παιδιού – πατέρα, σεβόμενη την επιθυμία και τον λόγο του παιδιού, κινδυνεύει με φυλάκιση. Η υποχρεωτική συνεπιμέλεια είναι μια μόνιμη απειλή πάνω από τα κεφάλια μας.
Μα αν υπάρχει κάτι που κονιορτοποιεί ο νόμος για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια και την επιβεβλημένη συναπόφαση ακόμη και σε περιπτώσης αποκλειστικής επιμέλειας του ενός γονιού, είναι τα δικαιώματα του παιδιού. Γιατί ακόμη και στην αποκλειστική επιμέλεια, θεωρητικά η μόνη διαθέσιμη προστασία, ο νόμος εγκλωβίζει τα θύματα με τους κακοποιητές τους. Σχολεία, ιατρικές πράξεις, ψυχολογική υποστήριξη, ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ, μετακινήσεις, ταξίδια, μετακόμιση: σχεδόν όλα απαιτούν κοινή απόφαση – συναπόφαση. Ο κακοποιητής δεν χρειάζεται καν να κερδίσει την επιμέλεια για να διατηρεί τον έλεγχο. Βλέπουμε αποφάσεις εναλλασσόμενης κατοικίας σε θηλάζοντα βρέφη, βλέπουμε παιδιά που έχουν καταγγείλει κακοποίηση να καταλήγουν στην επιμέλεια του κακοποιητικού γονέα ή να υποχρεώνονται σε συνεδρίες με τον κακοποιητικό γονέα ή ακόμα και να παραμένουν σε ιδρύματα με στόχο να πειθαναγκαστούν να αποσύρουν την άρνηση τους στην επικοινωνία.
Η φωνή του παιδιού έχει σβηστεί.
Στην πράξη, ο νόμος Τσιάρα φέρνει κάθε μητέρα αντιμέτωπη με ένα βάναυσο δίλημμα: αν προστατέψει το παιδί της και αρνηθεί να το παραδώσει σε έναν κακοποιητικό πατέρα, κινδυνεύει με φυλάκιση και αφαίρεση επιμέλειας. Αν υπακούσει, αφήνει το παιδί και την εαυτή της εκτεθειμένους στη βία. Κι αυτό δεν είναι δίλημμα αλλά παγίδα.
Οι διεθνείς θεσμικές αντιδράσεις που αγνοεί η κυβέρνηση Μητσοτάκη
Στις 17 Μαΐου 2021, η Επιτροπή του ΟΗΕ για την Εξάλειψη των Διακρίσεων κατά των Γυναικών έστειλε επιστολή στην κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας: «Αυτός ο νόμος, αν τεθεί σε ισχύ, θα εκθέσει σε αυξημένο κίνδυνο τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας». Η σύσταση ήταν σαφής: να επανεξεταστούν οι διατάξεις λαμβάνοντας υπόψη τις διεθνείς υποχρεώσεις της Ελλάδας. Η κυβέρνηση ψήφισε τον νόμο την επόμενη μέρα.
Τον Νοέμβριο του 2023, η GREVIO -η επιτροπή εμπειρογνωμόνων του Συμβουλίου της Ευρώπης που παρακολουθεί την εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης- εξέδωσε κατεπείγουσες συστάσεις προς την Ελλάδα: να τερματιστεί αμέσως η πρακτική αφαίρεσης παιδιών από μη βίαιους γονείς με αιτιολογία τη “γονική αποξένωση”, και να εκπαιδευτούν οι δικαστές στην έλλειψη επιστημονικής βάσης της θεωρίας αυτής. Δεκαοκτώ κατεπείγουσες συστάσεις. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη τις αφήνει στα αδιάβαστα.
Στον επίσημο ιστότοπο της Εθνικής Σχολής Δικαστικών Λειτουργών δεν βρίσκουμε καμία αναφορά στις συστάσεις αυτές. Βρίσκουμε, ωστόσο, εκπαιδευτικό υλικό που προπαγανδίζει ακριβώς αυτό που η GREVIO ζητά να σταματήσει. Σε αυτά τα δικαστήρια προσφεύγουν τα θύματα των κακοποιητών, παιδιά και γυναίκες.
Δεν κάνουμε ούτε ένα βήμα πίσω!
Άμεση κατάργηση του Νόμου 4800/2021 (Νόμος Τσιάρα για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια).
Οποιαδήποτε αναθεώρηση οφείλει να συμμορφώνεται πλήρως με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης.
Πέταμα στα σκουπίδια της ψευδοθεωρίας της γονεϊκής αποξένωσης, εκεί είναι η θέση της. Καμία χρήση σε γνωματεύσεις, δικαστικές υποθέσεις και εγχειρίδια δικαστών.
Δεν απειλούνται γενικά οι άντρες από την κατάργηση του νόμου. Ας μη φοβούνται. Οι μόνοι που πρέπει να φοβούνται είναι οι κακοποιητές που χώθηκαν στα σπίτια των γυναικών και των παιδιών, με τη σφραγίδα ενός απαράδεκτου νόμου και της δικαιοσύνης που τον ακολουθεί.
Αυτό το κείμενο είναι κάλεσμα σε όλο το φεμινιστικό και κουήρ κίνημα, σε όλους τους φορείς, τα σωματεία, τις οργανώσεις, τα κόμματα. Να αναλάβουν πρωτοβουλίες. Να στήσουν καμπάνιες. Να αγωνιστούν για την κατάργηση του νόμου Τσιάρα.
Είναι κάλεσμα σε αντεπίθεση ενάντια στον πόλεμο που διεξάγεται πάνω στα σώματά μας, στην Ελλάδα και διεθνώς.
Δεν θα θρηνήσουμε άλλες γυναίκες. Δεν θα κλάψουμε παιδιά. Δεν θα γυρίσουμε πίσω στις μαύρες εποχές του άντρα/πατέρα Αφέντη. Δεν έχουμε σκοπό να επιστρέψουμε σε ένα μισογυνικό πατριαρχικό καθεστώς βίας, τρόμου και ελέγχου από το οποίο αγωνιστήκαμε για να αποδράσουμε εκατομμύρια γυναίκες και κουήρ πλάσματα σε όλο τον πλανήτη – σε κάθε γωνιά του φωνάζουμε ότι θα ζήσουμε ελεύθερα και εμείς και τα παιδιά μας.
Αυτό τον αγώνα θα τον κερδίσουμε εμείς. Ο νόμος για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια θα ανατραπεί.
Ούτε μια μέρα παραπάνω.
